CÁI MƠN - KHI THƯƠNG HIỆU BỊ ĐÁNH CẮP

Một thương hiệu bị đánh cắp nhiều nhất trên thị trường cây giống (CG). Một ngôi làng nhỏ bé nhưng ảnh hưởng lớn đến kinh tế vườn các tỉnh phía Nam. Đó là Cái Mơn, tên gọi chính thức trên bản đồ hành chính là xã Vĩnh Thành, huyện Chợ Lách (Bến Tre). Người dân Cái Mơn tự hào về nghề ghép cây truyền thống của ông cha mình, nhưng đang nhìn tương lai với quá nhiều trăn trở...

DỘI CHỢ, LŨ TRÀN

Trong khuôn viên UBND huyện bị nước ngập lênh láng do triều cường, kỹ sư Hồ Văn Thiệt – Trưởng phòng Kinh tế huyện Chợ Lách – không sao nén được tiếng thở dài: “Năm 2001, cả huyện cung ứng cho thị trường Nam bộ 16 triệu CG các loại. Năm nay, sản lượng tăng lên 22 triệu, nhưng chỉ bán được có 50%. Chưa bao giờ Chợ Lách bị khủng hoảng đầu ra tệ hại như bây giờ”.

Tôi nhẫm tính: Vậy là tồn đọng tới hơn 10 triệu cây. Mỗi cây chỉ tính 5.000 đồng thôi, nông dân Chợ Lách đã bị chết vốn không dưới 50 tỉ. Đây chỉ là sự chựng lại nhất thời của phong trào cải tạo vườn tạp hay là lời cảnh cáo nghiêm khắc từ thị trường đối với hiện tượng CG dỏm tràn lan? Tôi quyết định tìm đến Cái Mơn – “thủ đô CG” của Chợ Lách - để tìm câu trả lời.

Hoá ra, tình hình ở đây còn tồi tệ hơn: Có tới 70% trong tổng số 10 triệu CG bị dội chợ. Đã vậy, số CG tồn đọng còn bị lũ làm chết ước khoảng 20%. Người đưa ra số liệu nêu trên là ông Nguyễn Văn Việt – Chủ tịch UBND xã Vĩnh Thành. Điều không thể ngờ là suốt từ ngày giải phóng đến nay, Cái Mơn vẫn hoàn toàn “sống chung với lũ”.

Hàng năm, cứ vào khoảng tháng 6, tháng 7 âm lịch là các ấp: Hoà Khánh, Vĩnh Hiệp, Bình Tây, Tây Lộc... bắt đầu bị ngập theo con nước, mỗi lần kéo dài 2 - 3 giờ đồng hồ. Từ tháng tháng 9 đến tháng 11 âm lịch là lũ chính vụ, 9 ấp của xã đều bị ngập. Độ chênh nước ở đây rất cao, có nơi lên tới 2,5m, bởi vậy chỉ có khoảng 20ha trong tổng số hơn 1.100ha trồng cây ăn trái là làm được đê bao.

Ông Việt bức xúc: “Ngay từ năm 1999, xã đã gửi văn bản chính thức đề nghị huyện đầu tư xây dựng đê bao, họp HĐND huyện lần nào tôi cũng nhắc, nhưng không hiểu vì sao cho tới nay các xã khác đều được đầu tư, chỉ trừ ra mỗi xã Vĩnh Thành”(!).

Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn sống của 1.500 hộ dân chuyên nghề sản xuất CG. Giơ tay chỉ ra khoảnh đất bị ngập lút ngay bên hông nhà, bà Đỗ Thị Tư ở ấp Tây Lộc than thở: “Đất làm CG của tui đó. Vỏn vẹn không đầy một công mà ngập sâu tới 2 thước nước, thử hỏi làm sao đắp nỗi đê bao?. Lũ năm ngoái, chết cây hết phân nửa. Năm nay, tui rút kinh nghiệm, chỉ trồng các giống cây chịu nước như: Xoài, mít, bình bát... để giảm bớt thiệt hại thì CG lại bị dội chợ, bán ra lời lóm chẳng còn bao nhiêu”.

Bà Tư là một trong 258 hộ nghèo của xã Vĩnh Thành, được Nhà nước trợ vốn 2 triệu đồng để làm nghề sản xuất CG. Nhưng vốn ấy chỉ đủ để mua hột về ương “gốc ghép”, chớ chưa đủ giúp bà mua “bo”. Người có “bo” mua “gốc ghép” của bà giá rẻ (sầu riêng 200 đồng/cây, mít 300 đồng/cây, xoài 500 đồng/cây...), rồi bán ra với giá cao hơn hàng chục lần. Tuy nhiên, theo lời bà nói, người ta cũng phải tốn tiền “bo”, công ghép và công chăm sóc, bán ra chỉ lời 700 -800 đồng/cây. Điều bà lo nhất là không biết chừng nào CG Cái Mơn thôi dội chợ và cái khoảnh đất nhỏ bé của bà thôi ngập lũ hàng năm.

THƯƠNG HIỆU BỊ ĐÁNH CẮP

Với vị trí hết sức đặc biệt trong kinh tế vườn Nam bộ, những điều tai nghe mắt thấy ở Cái Mơn thật trái lẽ bình thường. Dân ở “thủ đô CG” vẫn chưa thể thoát nghèo bằng nghề sản xuất CG thì khả năng bảo đảm chất lượng cho khâu quan trọng nhất, quyết định sự thành bại trong kinh tế vườn còn quá đỗi mong manh.

Như bị chạm ngay vào nỗi bức xúc, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Thành “bùng nổ”: “Nếu như Nhà nước thực sự coi CG là một thứ hàng hóa thì Cái Mơn chính là thương hiệu bị đánh cắp nhiều nhất trên thị trường hiện nay. Dân tứ xứ đi bán CG trôi nổi, ai ai cũng xưng mình là dân Cái Mơn. Nhà vườn trồng phải CG dỏm đều trút hết tội lỗi lên đầu dân Cái Mơn. Hư thực ra sao thì chẳng có cơ quan chức năng nào làm rõ”.

Câu nói này có thể khiến các quan chức ở Bộ NN-PTNT cực lòng, bởi rõ ràng ngày 30.3.2001 bộ này đã ban hành Quyết định 34 về điều kiện sản xuất và kinh doanh CG ở Việt Nam. Tiếc thay, đối với những người trong cuộc, đây lại là quyết định “bất khả thi”. Chẳng hạn Bộ qui định các cơ sở sản xuất và kinh doanh CG phải có cán bộ kỹ thuật từ trung cấp trở lên và phải có thiết bị kiểm nghiệm chất lượng (hoặc hợp đồng thuê các đơn vị có chức năng kiểm nghiệm). Nhưng cán bộ ở huyện Chợ Lách chỉ có 4 trong khi cơ sở sản xuất và kinh doanh CG lên tới hơn 5.000. Về thiết bị kiểm nghiệm thì may ra các viện, trường mới có, chớ cả tỉnh Bến Tre chưa hề có cái nào. Rõ là “gió thổi vào nhà trống”!. Và vẫn đang tồn tại một “khoảng trống” để hàng giả mặc nhiên hoành hành, ra sức phá hoại nền kinh tế vườn còn quá nhiều nhược điểm của Việt Nam.

Thương hiệu bị đánh cắp đẩy người dân Cái Mơn vào thế chẳng đặng đừng. Ngoài việc đề nghị UBND xã xác nhận hộ khẩu mỗi khi đi bán CG ngoài tỉnh, lại nhờ Chi cục Bảo vệ thực vật tỉnh đóng dấu xác nhận khống để thoả mãn yêu cầu của một số địa phương. Nhiều bà con ở đây cho biết: Cứ mỗi xe hàng, thu phí 100.000 đồng. Cán bộ Chi cục đóng dấu mà không hề kiểm tra lô hàng. Cho dù có kiểm tra đi nữa, cũng không tài nào phát hiện được CG dỏm vì họ có máy móc gì đâu (!).

TÌM LỐI ĐI RIÊNG

Để lấp đầy phần nào “khoảng trống” nguy hiểm này, Chợ Lách tìm cho mình một lối đi riêng. Kỹ sư Lê Văn Đơn – Trưởng Trại thực nghiệm CG Cái Mơn – cho biết: “Chúng tôi chọn 18 cơ sở trong toàn huyện kết nạp làm “vệ tinh” để quản lý chất lượng CG theo qui trình. Ở từng khâu (xác định cây đầu dòng, tổ chức nhân nhanh, ghép cây thành phẩm), cán bộ kỹ thuật của trại đều trực tiếp kiểm tra tại vườn và chịu trách nhiệm về từng lô hàng. Trước khi xuất vườn, mỗi cây đều được lập phiếu kiểm định và bấm niêm chì. Với cách làm này, suốt từ năm 1997 đến nay, chưa hề xảy ra trường hợp khiếu nại nào. Hợp tác xã CG Cái Mơn (có 98 xã viên và 47 đại lý tiêu thụ ngoài tỉnh) cũng thuê cán bộ kỹ thuật làm tương tự như vậy”.

Tuy nhiên, cuộc “khủng hoảng đầu ra” ở Chợ Lách cũng chẳng hề buông tha 18 cơ sở “vệ tinh”: Năm nay, sản xuất 973.000 cây, chỉ tiêu thụ được 649.000 cây. Ngay cả giống sầu riêng sữa hạt lép của ông Nguyễn Văn Hoá ở ấp Bình Tây, 6 lần đoạt giải Hội thi trái cây ngon do Viện Nghiên cứu cây ăn quả miền Nam tổ chức mới được Bộ NN-PTNT công nhận đạt tiêu chuẩn quốc gia, cũng bị ứ đọng tới 15.000 cây, chết vốn gần 200 triệu đồng.

Trong ngôi nhà trị giá bạc tỉ mới xây chưa đầy năm, ông Hoá khẻ khàng phân tích: “Quản lý chất lượng theo qui trình là cách làm duy nhất đúng hiện nay, nhưng qui mô quản lý còn quá nhỏ, chỉ gần 1 triệu cây trong tổng số 22 triệu cây, chỉ 18 cơ sở trong tổng số hơn 5.000 cơ sở, nên không xoay chuyển được tình hình”. Tôi thử đặt vấn đề: “Liệu những hộ giàu như ông có thể bao tiêu sản phẩm giúp hộ nghèo?”. Ông Hoá trả lời: “Tuy phân nửa CG của tôi được Viện cây ăn quả miền Nam tiêu thụ, nhưng đầu ra vẫn còn hết sức bấp bênh. Thực tế ở đây, hộ giàu vẫn mua giúp “gốc ghép” cho hộ nghèo để đem về tháp “bo”, nhưng nhiều hay ít là tùy theo diễn biến thị trường. Bao tiêu là việc làm rất khó”.

Tôi rời Cái Mơn trong tâm trạng bất an. Cái “khoảng trống” vừa nêu quả là quá lớn. Gặp lại tôi, kỹ sư Hồ Văn Thiệt – Trưởng phòng Kinh tế huyện - bất ngờ đưa ra tập đề án “Nâng cao chất lượng giống cây trái giai đoạn 2002-2006” và mĩm cười cho hay: “Vừa được tỉnh phê duyệt nửa tỉ đồng cho năm đầu tiên”. Đọc xong đề án, tôi mừng thầm: Thì ra Chợ Lách vẫn tiếp tục trên lối đi riêng của mình, đầu tư hơn 8,6 tỉ đồng để mở rộng Trại thực nghiệm CG Cái Mơn gấp 9 lần hiện nay (đạt tổng diện tích 35.400m2), trang bị thêm thiết bị kiểm nghiệm chất lượng (máy đo độ Brix, độ pH, so sánh màu, hệ thống phân tích mẫu đất...) nhằm phát triển mạng lưới “vệ tinh” lên 4.000 cơ sở, thực hiện quản lý theo qui trình. Bên cạnh đó, Chợ Lách còn ký hợp đồng với Trung tâm Nghiên cứu phát triển ĐBSCL xây dựng dự án “Khu nông nghiệp kỹ thuật cao” tại xã Vĩnh Thành nhằm phát huy làng nghề truyền thống có bề dày lịch sử hàng trăm năm.

Chỉ mong sao dân Cái Mơn nhìn tương lai không còn trăn trở...

Tháng 11.2002 

LÊ VŨ TUẤN  

(Báo Lao Động số ra ngày 7.12.2002)