CHUYỆN VỀ NÔNG DÂN TÌNH NGUYỆN

Khác với phong trào "thanh niên tình nguyện", chuyên huy động đội ngũ trí thức trẻ từ khu vực đô thị về nông thôn làm công tác xã hội thông qua những chiến dịch ngắn hạn, Trung tâm Sức khoẻ lao động và Môi trường (SKLĐ & MT) tỉnh Cần Thơ đào tạo hẳn tại chỗ lực lượng "nông dân (ND) tình nguyện" đông tới 3.500 người, phủ kín 100% trạm y tế xã trong quá trình triển khai Chương trình WIND (phát triển tình làng nghĩa xóm để cải thiện điều kiện làm việc). Điều đáng quý là tất cả những người ND này đều tự nguyện bỏ bớt công ăn chuyện làm, suốt từ năm này qua năm khác để chăm lo sức khoẻ cộng đồng mà không hề đòi hỏi thù lao.

CÓ GIÓ VÊ ĐƯỢC LÚA SẠCH

WIND (Work Improvement in Neighborhood Development) là tên gọi quốc tế của Chương trình ứng dụng phương pháp giáo dục hành động (GDHĐ) vào thực tiễn sản xuất nông nghiệp do hai nhà ergonomics Tsuyoshi Kawakami (Nhật Bản) - Tôn Thất Khải (Việt Nam) nghiên cứu thành công đầu tiên trên thế giới, được Tổ chức Lao động quốc tế chính thức công nhận vào năm 1995. Trong tiếng Anh, WIND còn có nghĩa là "gió".

Theo lời thạc sĩ Nguyễn Phương Toại - cán bộ Trung tâm SKLĐ & MT tỉnh Cần Thơ, nơi bác sĩ Tôn Thất Khải đang là giám đốc, sở dĩ chương trình có tên gọi như vậy là do các tác giả lấy cảm hứng từ hình tượng ND vê lúa. Có gió mới vê được lúa sạch. Nhưng gió lớn quá hay nhỏ quá đều không đạt yêu cầu. Bởi vậy, phải thông qua phương pháp GDHĐ để khéo léo khơi dậy tình làng nghĩa xóm, nhẹ nhàng "thổi" nó vào điều kiện làm việc và sinh sống cụ thể của từng hộ ND, giúp họ loại bỏ dần mọi yếu tố tiêu cực. Ở nông thôn, người trực tiếp thực hiện điều đó không ai khác hơn là ND tích cực, được tuyển chọn và huấn luyện tại chỗ để trở thành "tình nguyện viên sức khoẻ cộng đồng" (TNVSKCĐ). Những người ND này chỉ cần tự nguyện, nhiệt tình, biết đọc biết viết, có uy tín với làng xóm và có điều kiện về thời gian, trải qua lớp tập huấn kéo dài một tuần lễ là đều có thể trở thành những "chuyên gia tâm lý", biết cách "tiếp cận hợp tác" với cộng đồng. Và không phải ngẫu nhiên khi có tới 80% trong tổng số 3.500 TNVSKCĐ ở tỉnh Cần Thơ đều là phụ nữ (PN). Đặc biệt, từ đầu năm 2001 trở lại đây, khi Trung tâm SKLĐ & MT phối hợp cùng Tổ chức Cascodeme (Thụy Sĩ) đào tạo thử nghiệm "tình nguyện viên sức khoẻ gia đình" (TNVSKGĐ), chuyên chăm sóc sức khoẻ miễn phí tại nhà cho người già, tàn tật, thai phụ, sản phụ, trẻ sơ sinh..., các chị càng tỏ ra có nhiều ưu thế.

Chị Nguyễn Thị Ngoan - Phó Giám đốc Trung tâm, là người đầu tiên khởi xướng Chương trình này - cho biết: "Dựa trên nền tảng của chương trình WIND, chúng tôi tuyển chọn 150 TNVSKCĐ tích cực ở 10 xã, trung bình mỗi xã 15 người, đa số đều là PN, để trang bị cho họ những kiến thức cơ bản về công tác điều dưỡng như: Cách đo huyết áp, cách băng bó vết thương, cách tắm gội tại giường, cách chăm sóc sản phụ và trẻ sơ sinh, cách tập luyện phục hồi chức năng cho người già bị tai biến mạch máu não... Hoạt động của các chị gây sự xúc động rất lớn trong cộng đồng, bởi đây là lần đầu tiên bà con ND được chăm sóc sức khoẻ tại nhà và hoàn toàn miễn phí".

GIÓ MÁT XÓM LÀNG

Từ nhiều tháng nay, cứ 2-3 ngày là chị Trần Thị Lệ Thuỷ - TNVSKCĐ kiêm TNVSKGĐ ở ấp 3, xã Thạnh Hoà, huyện Phụng Hiệp - lại đến thăm mạch, đo huyết áp cho Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Mai Thị Ba một lần. Mẹ Ba đã 89 tuổi, đang sống những năm tháng cuối đời trong ngôi nhà tình nghĩa do Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Cần Thơ xây tặng cùng người con gái thứ mười, tên là Nguyễn Thị Nhen. Chị Mười Nhen cho biết: "Hai má con không ruộng đất gì hết. Bệnh viện Đa khoa tỉnh phụng dưỡng má mỗi tháng 300.000 đồng. Cái ăn, cái ở coi như ổn, chỉ còn lo nhất là cái bệnh. Trước đây, má đã một lần bị tai biến mạch máu não.Bây giờ thì hay than chóng mặt, nhức đầu. Nếu như có gì, phải chở má lên trạm y tế xã thì xa, may mà có dì Tám Mến ở gần, thường xuyên tới lui chăm sóc, cho nên tôi rất đỗi yên tâm". Chồng chị Thuỷ là anh Tám Mến, giáo viên dạy nhạc ở Trường THCS Thạnh Hòa, còn chị là ND rặt, canh tác 5 công vườn trồng dâu và sầu riêng. Kinh tế gia đình tương đối khá giả: Anh chị đã cất được nhà tường, có 2 đứa con, đứa lớn vừa tốt nghiệp đại học, đứa kế vừa thi đậu tú tài.

Chị Trần Thị Lệ Thuỷ chăm sóc sức khoẻ tại nhà cho 
BMVNAH Mai Thị Ba ở ấp 3, xã Thạnh Hòa, Phụng Hiệp.

Chị kể: "Năm 1996, đích thân bác sĩ Tôn Thất Khải xuống xã mở lớp tập huấn Chương trình WIND. Tôi được ấp 3 cử đi học. Học xong, tôi thấy phương pháp GDHĐ rất hay, rất tâm lý, dễ hiểu, dễ làm, Lại nghĩ gia đình mình có điều kiện, sao không nhận làm TNV để giúp đỡ bà con?. "Ông xã" tôi ủng hộ tối đa, tự nguyện gánh bớt công ăn chuyện làm trong nhà để tôi rảnh rỗi đi đây đi đó. Đến năm 2002, lại được chị Nguyễn Thị Ngoan xuống mở lớp tập huấn TNVSKGĐ. Từ ngày làm thêm công việc này, uy tín của mình nâng lên thấy rõ, bàn bạc với bà con việc gì cũng đều được hưởng ứng nhiệt tình".

Đang chờ con dâu lớn sanh cháu nội đích tôn, bà Nguyễn Thị Lệ không sao giấu được sự xúc động khi thấy chị Nguyễn Thị Ngọc Năm - TNVSKCĐ kiêm TNVSKGĐ ở ấp Thạnh Huề, xã Đông Thạnh, huyện Châu Thành - thường xuyên tới nhà khám thai, hướng dẫn cách thức ăn uống, thậm chí còn lập sổ theo dõi sức khoẻ cho chị Tăng Thuý Oanh. Bà nói: "Hồi đó tới giờ, ND nghèo như chúng tôi mỗi khi sanh con, đâu có ai được chăm lo chu đáo như vầy. Chuyện cô Ngọc Năm làm thiệt là đáng quý". 

Chị Ngọc Năm cũng là ND giống như bà con, canh tác 4 công ruộng, 1 công vườn, chồng làm thợ đóng cừ, 2 con trai lớn đều làm thợ hồ, con trai út làm công nhân chế biến thuỷ sản. Chị chỉ khác bà con ở chỗ được Trung tâm SKLĐ & MT tuyển chọn và đào tạo để trở thành "ND tình nguyện". 

KHƠI DẬY VĂN MINH
Tháng 9.1999, ngọn gió của Chương trình WIND bay qua xã Đông Thạnh, huyện Châu Thành, để lại... 34 TNVSKCĐ và 16 TNVSKGĐ, giao cho trạm y tế xã quản lý. Ba năm sau, y sĩ trưởng trạm Lê Văn Khởi cho hay: "Trong 10 tiêu chuẩn quốc gia về y tế, Đông Thạnh đã đạt hết 8. Ây cũng là nhờ hiệu quả của Chương trình WIND. Cả xã có 4.000 hộ thì 1.715 hộ thuộc vào vùng "phủ sóng" của TNV, rải đều ở 10 ấp. Mỗi người phụ trách từ 30 - 60 hộ. Các hộ này đã tự giác thực hiện được 2.123 hành động cải tiến, từ việc ăn uống bổ dưỡng, hợp vệ sinh; xây dựng cầu tiêu, nhà tắm kín đáo, không gây ô nhiễm môi trường; chăm sóc và bảo vệ trẻ em, bà mẹ, người già; sử dụng phương tiện bảo hộ khi lao động; phòng ngừa các yếu tố có hại trong sản xuất nông nghiệp... cho đến việc lập kế hoạch chi tiêu trong gia đình hàng năm và mở sổ ghi chép cụ thể. Chỉ riêng việc sử dụng nước sạch đã giúp xã hạ tỉ lệ PN bị bệnh phụ khoa từ 80% xuống còn 39%, hạ số lượng trẻ em bị bệnh đường ruột từ hơn 1.000 ca xuống còn 365 ca. Ngay cả việc khó nhất là vận động bà con xoá "cầu cá" cũng có bước tiến bộ đáng kể: Trước năm 1999, cả xã chỉ có 10% số hộ sử dụng hố xí hợp vệ sinh, nay đã tăng lên 20%".

Chị Nguyễn Thị Ngọc Năm khám thai cho chị Tăng Thuý Oanh 
ở ấp Thạnh Huề, xã Đông Thạnh, Châu Thành.

Cũng theo lời anh Khởi, từ ngày triển khai hoạt động chăm sóc sức khoẻ miễn phí tại nhà, Chương trình WIND càng triển khai thuận lợi. Ở ấp Thạnh Thắng có ông Thái Văn Quân bị liệt nửa người do tai biến mạch máu não, nhờ TNV hướng dẫn tập luyện phục hồi chức năng suốt gần một năm, nay đã đi lại bình thường. Ơ ấp Phước Thạnh có ông Ngô Văn Vĩ, cũng lâm vào tình trạng tương tự. TNV đến với ông hàng ngày để đo huyết áp, theo dõi ăn uống, tắm gội tại giường, hướng dẫn tập luyện nên cũng đã bình phục.

Việt Nam hiện có bao nhiêu xã giống như Đông Thạnh? Tôi không thể tìm ra câu trả lời. Chỉ có thể nói rằng: Suốt từ năm 1996 đến nay, thông qua 15 lớp tập huấn "Thiết kế và thực hành chương trình GDHĐ" do Trung tâm SKLĐ và MT tỉnh Cần Thơ tổ chức, những ngọn gió của chương trình WIND đã thổi đến 44 tỉnh, thành trong cả nước và trên đường bay của nó, bao giờ cũng làm dấy lên phong trào "ND tình nguyện" ở làng quê...

Tháng 10.2002 

LÊ VŨ TUẤN  

(Báo Lao Động số ra ngày 1.11.2002)